«Qaıyrshyǵa jel qarsy» degendeı, 40 jyl ıadrolyq synaq polıgonynyń zardabyn tartqan Abyraly óńiri turǵyndarynyń bas aýrýyna aınalǵan «Semeı – Qaınar» jolynyń jyry taýsylmaı-aq qoıdy. Dál osy jolǵa kelgende kedergiler kóbeıip ketedi, birese qarjy jetpeıdi, birese bólinedi delingen aqsha bólinbeıdi.
«Qanshama halyqty aldap otyr ma?»
Respýblıkalyq mańyzdaǵy 300 shaqyrymǵa jýyq joldyń aıanyshty jaǵdaıyn, sońǵy ret 1990 jyly Abyraly aýdany qurylǵan kezde asfalttalǵanyn, sodan beri, ıaǵnı 28 jyl boıy jóndelmegenin, turǵyndar aınaldyrǵan 270 shaqyrym joldy 6-7 saǵat júrýge májbúr ekenin gazetimizdiń 2017 jylǵy 20 qarashadaǵy nómirinde jaryq kórgen «Abyralyǵa baratyn kim bar?» atty maqalada táptishtep jazǵanbyz. «Joldyń eń soraqysy Qarajyra kenishine burylar tustan bastalyp, Qaınar aýylyna deıin jalǵasady.
Shuryq-tesik joldyń keıbir tusynyń shuńqyrlary 30-40 santımetrge deıin jetedi. Bul jolda jyldamdyqty arttyrý týraly áńgime qozǵaýdyń ózi artyq. Ne qolǵa, ne aıaqqa maza joq. Mashınanyń qozǵaltqyshyna da tynym joq. Jyldamdyqty aýystyrasyń da otyrasyń. Qalaǵa jetkenshe dóńgelegiń tórt burysh bolady. Densaýlyǵymyz da joq. Abyraly óńiriniń talaı turǵyny osy joldyń kesirinen atamekenin tastap, qalaǵa kóship ketti. Bul joldy jóndeıtin kez jetken joq pa? Mundaǵy halyqtyń qamyn oılaıtyn bireý bar ma, joq pa?», dep nalyǵan Aqbulaq aýylynyń turǵyny, zeınetker Tóleýǵazy Mádııanov aqsaqaldyń sózi de oqyrmannyń esinde bolar. Maqala shyqqannan keıin úsh aıdan soń osy máselege baılanysty Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginen jaýap hat kelip, ony gazette jarııalaǵan bolatynbyz («Semeı-Qaınar jolynyń 38 shaqyrymy jóndeledi», 2018 jyl, 15 aqpan).
Atalǵan hatta «bul másele oblys ákimdiginiń nazarynda ekendigin aıtqymyz keledi. О́tken jyly respýblıkalyq mańyzdaǵy «Semeı-Qaınar» jolynyń 12 shaqyrymnan astam jerine 318 mıllıon teńgege ortasha jóndeý jumystary jáne 100 shaqyrymǵa jýyq aýmaǵyna 254 mıllıon teńgege aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi. Bıyl atalǵan joldyń 38 shaqyrymyn jóndeý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 900 mıllıon teńge bólý josparlanyp otyr» delingen-di. Ákimdiktiń jaýap haty jarııalanǵannan keıin Abyraly óńiriniń turǵyndary redaksııaǵa telefon shalyp: «Bıyl Abyraly aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolady. Bul soǵan jasalǵan tamasha syı boldy» dep aǵynan jaryla alǵystaryn jetkizip, joldyń jóndeletinine erekshe qýanǵan edi. Alaıda turǵyndar erte qýanyp qoıǵan sekildi. О́ıtkeni, mine, kóktemniń úsh, jazdyń eki aıy ótti, respýblıkalyq bıýdjetten bólinedi delingen 900 mıllıon teńge qarajattyń bóliner túri kórinbeıdi. Qarjynyń bólinbeıtinine, joldyń jóndelmeıtinine kózi jetti me, jyl basynda «jol jóndeledi» dep shattanǵan turǵyndar «Oblys ákimdiginiń bergen jaýaby ótirik bolǵany ma? Bul qalaı bolǵany? Qanshama halyqty aldap otyr ma?» dep narazylyqtaryn bildirip, birinen soń biri qońyraýlatyp jatyr. «Ákimdiktiń jaýabyn «Egemennen» oqyp, qatty qýanyp edik. Berilgen ýádeniń oryndalmaǵany, joldyń sol qalpynda turǵany kóńilimizdi sý sepkendeı basqany ras. Degenmen, halyq jol máselesi aıaqsyz qalmaıdy dep senedi», deıdi Qaınar ortalyqtandyrylǵan kitaphanasynyń dırektory Turarbek Ahmetov.
Komıtet ótinimdi qansha ýaqyt qaraıdy?
Ákimdik demekshi, bul máseleniń ońdy sheshilmeı jatqanyna ákimdiktiń de kinási joq sekildi. Muny máseleniń anyq-qanyǵyn bileıik dep «QazAvtoJol» UK» aksıonerlik qoǵamynyń oblystyq fılıalyna habarlasqanymyzda bildik. «2018 jyly respýblıkalyq mańyzy bar «Semeı – Qaınar» jolynyń 113-126 jáne 184-210 shaqyrymdaryna aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn júrgizý úshin Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń Avtomobıl joldary komıtetine bıýdjettik ótinim joldanǵan. Alaıda qazirgi tańda bıýdjettik ótinim atalǵan komıtette qarastyrylýda» dep jaýap bergen edi fılıal dırektorynyń orynbasary Oljas Ahmetov bir aı buryn saýalymyzǵa oraı joldaǵan hatynda.
Jaqynda fılıal dırektorynyń orynbasarymen sóıleskenimizde «QazAvtoJol» mekemesiniń oblystyq fılıalynyń basshylyǵy osy máselege oraı oblys ákimi Danıal Ahmetovke hat jazǵanyn jetkizdi. Máseleniń jaı-japsaryn oblystyq jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Áset Beısenulynan suraǵanymyzda, ol Investısııalar jáne damý mınıstriniń birinshi orynbasary Roman Sklıarǵa oblys ákiminiń orynbasary Serik Aqtanovtyń atynan hat jazylǵanyn, onda «Semeı – Qaınar» jolyn jóndeýge qatysty josparlanǵan qarjyny bólý máselesi kóterilgenin aıtty. «QazAvtoJol» UK» aksıonerlik qoǵamynyń oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary Oljas Ahmetov qazirgi ýaqytta «QazAvtoJol» tarapynan «Semeı – Qaınar» jolyn kútip-ustaýǵa baılanysty tıisti jumystardyń júrgizilip jatqanyn jetkizdi. «Atalǵan jolda bıyl sáýir aıynan beri úsh brıgada jumys isteýde. Joldyń 186 shaqyrymyna shuńqyrlardy biteý, sonymen qatar jol belgilerin ornatý jumystary júrgizildi», deıdi ol.
«Semeı – Qaınar» jolynyń jóndelýine qarjy bólý máselesin Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanov kópten beri kóterip júr. Depýtat Abyraly óńirinde birneshe márte óńir jurtshylyǵynyń muń-muqtajyn tyńdap qaıtqan-dy. «Polıgon aımaǵy turǵyndarynyń máselesine qulaq asyp, Parlament minberinen aıtyp júrgenine alǵysymyz sheksiz. N.Sabılıanov 2018 jyly «Qaraǵandy – Aıagóz – Tarbaǵataı – Boǵas», «О́skemen – Zyrıan – Úlken Naryn – Katonqaraǵaı – Rahman qaınary», «О́skemen – Semeı», «О́skemen – Shemonaıha – Reseı federasııasy shekarasy», «Qaraǵandy – Aıagóz – Boǵas» avtojoldarymen birge «Semeı – Qaınar» jolyn ortasha jóndeýge 1 mıllıard teńgeden astam qarjy bólinetinin aıtqan edi. Atalǵan jol Shyǵys Qazaqstan oblysynyń respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyratyn áleýmettik-ekonomıkalyq damý jobalary qataryna engenin de jetkizgen bolatyn. Bári aıaq astynan ózgergenin túsinbeı otyrmyz. Bólinedi degen qarjynyń bólinbeı otyrǵanyna jergilikti jurt narazy. Másele ońynan sheshilmese, Astanaǵa deıin barmaq oıymyz bar», deıdi joldyń jaıyn aıtyp, ár mekemeniń esigin tozdyryp júrgen Qaınar aýylynyń turǵyny Jánibek Naýryzbaev.
Abyralynyń týrıstik áleýeti zor
Bul jol Semeıge qarasty Znamenka jáne Abaı aýdanyna qaraıtyn Sarjal, Toqtamys aýyldarynyń da ústimen ótedi. Sońǵy jyldary syrqatyna em izdegen jurt jıi baratyn «Qońyr áýlıe» úńgirine de osy jol arqyly jetýge bolady. Iаǵnı bul kúre joldy Abyralynyń 5 myń turǵynyn qosa alǵanda 10 myńǵa jýyq halyq paıdalanady.
«Qońyr áýlıe» úńgiri 2017 jyly Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń kıeli mekenderi tizimine engeni belgili. Beıresmı derek kózderi sýy shıpaly sanalatyn qasıetti orynǵa jylyna 10 myńǵa jýyq adam keletinin aıtady. Qazirgi ýaqytta jan-jaqtan kelip jatqan týrıster «Qońyr áýlıege» Abaı aýdany arqyly, ıaǵnı aınalma jolmen baryp júr. Eger jolǵa jóndeý júrgizilse, qasıetti mekenge «Semeı – Qaınar» joly arqyly barǵan tıimdi bolary anyq.
Bıyl 130 jyldyq mereıtoıy atalyp ótip jatqan áıgili ánshi Ámire Qashaýbaev, kezinde Alashorda úkimetiniń tóraǵasy Álıhan Bókeıhannyń oń qoly bolǵan, Lenınmen, Stalınmen qazaq avtonomııasy jóninde kelissóz júrgizgen Alash ardaqtysy Halel Ǵabbasovtyń «Semeı – Qaınar» joly boıyndaǵy Aqbulaq aýylynda dúnıege kelgenin bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Uly Abaıdy jas shaǵynda ózine tánti etken Toǵjannyń beıiti de osy joldyń boıyndaǵy Toqtamys aýylynyń janynda ekendiginen kópshilik beıhabar. Sary qymyz sapyrǵan ataqty Sarjal aýyly da osy joldyń boıynda tur.
Erekshe atap óterligi, «Semeı – Qaınar» kúre joly bilgir ǵalym Rymǵalı Nurǵalıev, keshegi keńes zamanynda respýblıkamyzdyń Ishki ister, Oqý jáne Qarjy mınıstri bolǵan Qabylbek Shyraqbaev pen Rymbek Baıseıitov, balalar ádebıetiniń klassıgi Saparǵalı Begalın, aryndy aqyn Tóleýjan Ysmaıylov, ıadrolyq fızıka salasynyń akademıgi Jabaǵy Tákibaev sekildi tulǵalardy týdyrǵan Qaınar aýylynan bastalady. Áıgili Qunanbaı ákesi О́skenbaıǵa asty Abyralynyń «Segiz aýyl» degen jerinde bergen degen derekter bar. Endeshe «Semeı – Qaınar» jolyn jóndeý arqyly Abyraly atyrabyna, Semeı óńirine týrısterdi tartýǵa múmkindik mol. Sondyqtan Semeı qalasy ákimdigi aldaǵy ýaqytta Abyraly óńirindegi tarıhı oryndar boıynsha arnaıy týrıstik marshrýt ázirleýdi qolǵa alsa quba-qup.
Túıin
Bir sózben aıtqanda, 30 jylǵa jýyq jóndeý kórmeı oıdym-oıdymy shyqqan «Semeı – Qaınar» jolynyń taǵdyry qazir Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń Avtomobıl joldary komıtetine tirelip turǵan sekildi. Mınıstrlik qarjy bólse, jol jóndeledi. Bólmese, «baıaǵy jartas – sol jartas», taz qalpynda qala beretin sekildi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy